Josep Carles Laínez
Terzià en la polémiqa a tento lâ pozibilidâ d’ehqribì qon una grafía propia la bariante linguíhtiqa indíhena d’Andaluzía, ehto ê, l’andalú, i terzià amâ dehde Valencia, en la grafía-qontroberzia der debate de lô úrtimô mezê, pue zorprendè un poco a qienê, en lô ámbitô polítiqô i qurturalê d’eyô, puean penzà qe tal quhtion namâ bía d’afehtà a zierto número de zenzibilizaô por la problemátiqa de la libertá d’Andaluzía i de lâ zenyâ d’identiá d’eya. Pero na mà lehô e’la berdá.
Qreo que no zería mala qoza empezà qon un a priori indihqutible: toa bariedá linguíhtiqa, zaqao q’eya zea qarahterizà qomo lengua o dialehto por lâ ihtanziâ polítiqâ oportunâ, tiene derexo a una norma gráfiqa propia i reprezentatiba, lâ qarahteríhtiqa d’eya dependeran enormemente der bolunto der pueblo zuyo p’azehtala i pa dale lâ perpehtibâ de futuro qe hulge oportunâ. Azín puê, nadie pue negà a lô andaluzê er derexo zuyo a una normatiba p’aqeyo qe reqonozen qomo andalú, qomo bariedá propia d’Andaluzía, qomo qonhunto rahgô linguíhtiqo qe lô diferenzian der rehto de qomunidâ de lenguâ romániqâ. En er zentío ehte, la pozibilidá d’ehqribì en andalú, d’ehqorquyà en lô hexô fóniqô, morfolóhiqô i zintáhtiqô diferenziaorê de lâ bariantê ehta tiene ya, dehde aze unô anyô, una ihtoria, unâ propuehtâ ehpezífiqâ, un trabaho d’abzoluto empieze qe debe ì enriqeziéndoze zegún lâ pozibilidâ de lô mubimientô kurturalê andaluzê.
Aora bien, en dehando qlara ehta pozibilidá no ze zige qe too núqleo nazionà, rehionà o qomunitario zienta la nezezidà e pertrexarse qon nuebô bártulô ortográfiqô pa l’abla qotidiana zuya. I ehta nezezidá pue ì dehde un rompimiento totà qon er pazao (la qreazión, un ponê, der boznio qomo lengua diferente der zerbio i der qroata), a l’aqomodazión de la grafía a lâ pequliaridâ propiâ d’un dialehto (la introduzión der voseo en er ehpanyol d’Arhentina o lâ xiqâ diferenziazionê gráfiqâ entre l’inglê d’Inglaterra i er de lô Ehtaô Uníô) o ahta abrí la pozibilidá, ante una pozible aqabazión d’una moalidá linguíhtiqa, d’una grafía qe, en prenzipio, zirba pa marqà lô rahô zuyô mâ preeminentê i, también, toa la zerie e partiqularidâ diferenziaorâ. Nada z’opone, puê, a qe un grupo de perzonâ, lâ mâ e’lâ bezê intelehtualê, zientan la nezezidá d’ezemboruhà una lengua i dotala d’un ihtrumentro gráfiqo oportuno, miénteze ehta andalú, balenziano, annobonê o poitevin-saintongeais.
Zí ai un zegundo punto qe ê ande pueden zurhì lô primerô qonflihtô (qomo anzí á zío): ¿Qé zuzé deqe la reibindiqazión d’una bariedá linguíhtiqa ehtá ligá, o qiere ligaze, a un mubimiento rehionalihta o nazionalihta? Qe ya no primará l’ohetibidá, zinó lâ ehtratehiâ de partío. En er qazo d’Andaluzía, ante un hexo en prinzipio tan zin konnotazionê qomo é la ezihtenzia d’una bariedá linguíhtiqa propia, qe a komenzao a zè utilizà en argunô tehtô, artíqulô i librô, poco tiempo an tardao en aparezè también lô dehqalifiqatibô, lâ amenazâ i la intoleranzia. Pero ehta trinidá no arranqa ehta bè dehde lô defenzorê de la lengua ehpanyola, zinó dehde er mihmo nazionalihmo andalú. I ehto é lo grabe. I lo trihte.
Boi a retrotraeme a la ehperenzia perzonà mía, la de qien a bibío er mundo der nazionalihmo balenziano durante lô úrtimô trê luhtrô, la batayâ i lâ mizeriâ zuyâ. En tiempô otabía de la dihtadura der milità Francisco Franco, Joan Fuster (Sueca, Valencia, 1922-1992), uno de lô imbehtigaorê i pocô enzayihtâ qe, ehqribiendo en la bariante mâ qatalanizà de la lengua propia de lô balenzianô, a lograo trahpazà la xiqâ fronterâ balenzianâ, publiqó er libro qe a zío punto referenzia imprezindible e’henerazionê e’balenzianô. Me refiero a Nosaltres, els valencians (Nuzotrô, lô balenzianô). Ehta obra era muxâ qozâ, pero, por enzima de tó, un qanto a la qatalanidà de Valencia, aziendo por qonzenzià a lô aboríhenê d’ehta tierra de qe dehqubrì la qatalanidà zuya (?) era tó er fin i que, de negaze a eya, ze zegiría en la qontinazión d’una inhuhtizia ihtoriqa, d’una barbarie. Er qatalanihmo en Valencia, qon eza fantahmà qe zon lô Països Catalans, no ai ni que dizilo, rezibió lô parabienê ‘la intelehtualidà i, qazi ehpuê de quarenta anyô, zige ziendo aqeyo qe da prehtihio i ehplendò. Pa eyo, ze diferenzió entre la lengua enzenyà en lâ ehquelâ i la lengua ablà: la primera era la qurta, la otra la burgà; z’ehtimatizaron tolô mubimientô popularê, i azín, les Falles, la paella, la bandera, l’inno, la denominazión de “balenziano” pa la lengua, lô ehqritorê propiô, inqlusibe lâ qomarqâ ande nunca s’ablò er balenziano, pazaron a zè la berguenza, aqeyo qe no ze bía de mentà, pô pertenezía ar mundo der pueblo baho, i er pueblo baho, lóhiqamente, no ablaba er qatalán de Barcelona, er rehihtro qurto por antonomazia. Zi argien z’empenyaba en defendè lo autóhtono, la relazión con er fahzihmo no z’azía ehperà. Pero too ehto, no l’orbiemô, z’azía en nombre de la berdá i por tà e’liberà a lô balenzianô de lô ehtihmâ qe lê impedían zè mudernô, elegantê, diztingíô. Lo qe ze qonzigió hue la qreazión en ziertâ qapâ d’un profundo auto-odio azia tó lo propio, azia tó lo balenziano (i é qazi tó) qe ze diferenziaba de lo qatalán. Lô mîhmô nacionalistes valencians (denominazión inqorrehta, pô eran nacionalistes catalans) hueron qienê izieron por borrà en Valencia toa pozible qonzenzia d’orguyo, toa ehtima azia la bariedà linguíhtiqa de lô balenzianô, qe ehtá bien lehô de zè er qatalan de TV3.
Er tema é largo i no ze pue dehpaxà en una parrafà, pero me guhtaría abè ehao, qomo mínimo, una qonzequenzia qrara: deqe un mubimiento nazionalihta empieza un adarbe negando, ridiqulizando y amenazando a determinaô kolehtibô por un uzo determinao de la lengua zuya, poco nô podemô ehperà a tento der rehpeto azia toâ lâ manifehtazionê qurturalê de la tierra zuya. I la lengua, ahzurdo é reqordalo, qohtituye una de lâ zenyâ d’identidà má ebidentê d’una qomunidá. Zi l’andalú ezihte en la qonzenzia de lô ablantê zuyô, zi lô uzuariô d’otrâ lenguâ lo reqonozen qomo diferentê d’otrâ bariedâ romanzê i zi ai un bolunto de determinaô ehtudiozô, grupô o azoziazionê por la requperazión zuya i por l’uzo d’er, quarqié intento d’impedilo z’a de bè qomo peligrozo i qomo una muehtra d’ehtalinihmo qurturà. I lo trihte, qomo dezía, é qe lâ amenazâ puean probenì de partíô nazionalihtâ o qon tezî independentihtâ.
Requperà l’andalú en Andaluzía, qonzenzià a la poblazión ‘e qe tiene una lengua propia (bien zabemô qe mentà lengua a un dialehto, amá de zè una ozión polítiqa, é la má buena manera d’inyehtale bía i orguyo) i ì qreando un corpus tehtuà ba a zè ponè lâ primerâ piedrâ d’una lengua qurtura, d’una bariedà romániqa moderna i rehpetà. Qon er tiempo zobraràn lô bizionariô, lô defenzorê der qamino d’altò, aqeyô qe ziempre negaron a lô pueblô er derexo inalienable a ablà i ehqribì en la lengua q’aprendieron de lô zuyô.
Josep Carles Laínez
Ciutat de València, València, Europa
23 d’abrì e’2001 e.b.
Josep Carles
Laínez (deiadar@yahoo.com), ehqritò i editò, é
Lizenziao en Filolohía Balenziana, Filolohía Ehpanyola y en Comunicazión
Audiobizuà por la Universitat de València. Teóriqo i ahtibihta e’ la literatura
en lâ lenguâ minoritariâ d’Europa, dispone d’obra publiqà en ehpanyò,
balenziano, aragonê, ahturiano i ozcitano. Ahtuarmente é Hefe e’Redazión de la
rebihta Debats, qe edita la
Institució Alfons el Magnànim der Gobierno Balenziano. Entre lô úrtimô títulô
d’er, dehtaqa er libro d’aforihmô In Hoc
Signo Vinces (1998) de qontenío neopagano i nazionalihta europeo, o er
poemario Música junto al río (2001),
en er qe utiliza la bariedà dialehtà balenziano-aragoneza d’ande é oriundo. É
miembro de pleno derexo der Consello d’a
Fabla Aragonesa i miembro der qonseho redaczión de la rebihta panoczitana Paraula d’Oc.