Josep Carles Laínez *
ARWUNÄ KONSIDERASSIONË SOBRE’R FUTURO DE L’ANDALÜ
I LÖ PROYËTTÖ DE NORMALISSASSION YENWÏTTIKA
Entre la distansia ke media de l’attibida diaria d’efensa a la reflession pausa de kien, binculao a la salbawuarda d’oträ yenwä, se sabe alexao der foko inmediato d’interë, er mobimiento de rebindikassion yenwïttika andalü ë, d’entre tö lö ke tienen ättualmente luwa en l’Ëttao ëppanio, uno de lö mä konplexö en kuanto a ässion dirëtta i a possibilidaë d’inplantassion xenera, manke sea en cikö wrupö d’ättibittä, kreaorë o intelëttualë. La dibersia de normatibä ortowrafikä aora essïttentë ë norma, i pue se inklusso satïffättoria en lö primerö aniö de renassimiento d’una yenwa, pero tamien ë sierto ke dëkke se tomen unö akuerdö, ke s’ettienda l’usso en periodikö, librö i rebittä, i ke tenwan una tradission ïttorika, s’an de lima toä lä äpperessä i assede a un konsenso ke permita’r kressimiento i una produssion normalissa. Endemä d’ëtto, Andalussia tiene una wran bentaxa kon rëppetto a oträ sonä de l’Ëttao: la yenwa propia d’eya no ë konpartia po otrö paissë, komo si okurre’n Walissia, Ätturiä o Balensia, luwarë onde otabia kressen lö konflittö po motibö ëkklussibamente wrafikö, enfoyinandosse lö dibersö efensorë en lä pötturä d’eyö i marmetiendo una normalida’n lö ussuariö potensialë.
Ressientemente, Aina Andalussa elaboro un Proyetto de Normalissassion Yenwïttika d’Andalussia, un dokumento ëkkonossemö si der to nessessario en la situassion ättua pero ke tiene wrandë lowrö en kuanto a una paulatina introdussion de l’andalü en toä lä fassetä de la sossieda andalussa. Sea komo xuere, ë un tëtto ke tö lö ëttudiossö d’ëtta yenwa debemö akomete. Lö ke benimö d’otrö dominiö yenwïttikö i no emö xeco un trabaxo de kampo’n Andalussia, poemö enfrenta lä kossä de manera tanxensià i no sobre’r terreno, pero si semö kapassë, i ë lo ke debemö xasse, de konpara la situassion ke pue dasse’n Andalussia (si lö politikö ättuan komo berdaerö representantë pa’r pueblo i träfforman l’andalü en yenwa beikula de tö lö andalussë) kon’er ressultao de l’okurrio’n oträ bariedaë tamien minoritariä, no ofissialë i onde la mitika de lö orixenë podria abe tenio un pesso mayo, possiblemente nuëtträ ëpperiensiä sean d’utilida pa una nueba yenwa en prossesso de rexenerassion. Ar marxen de la inportansia der Proyëtto, no poemö innora k’ë ebiente k’en elaborando un tëtto d’ëttä karätterïttikä, lö ressultao puen se mä menguaö de lö pretendiö en’un prensipio, lo ke no kiere dessi ke no sea der tö nessessario k’ëttö ëkkritö yewen a la sossieda i ke s’abra un debate. Ke l’andalü sea un tema korriente’n lä kayë d’Andalussia.
Ai un prime punto de tratamiento inpressindible: onde tiene Andalussia lä raïssë suyä, mä ke mä po lä relassionë ke tradissionalmente s’ëttablessen entre la kurtura andalussa i l’islam i po l’aussensia de kuarkie mension a l’arabe en’er Proyëtto d’Aina Andalussa. Kissä ë uno de lö äppëttö mä konflïttibö der mobimiento andalussïtta: l’anbibalensia entre Europa (de xeco, la no pressensia d’ëtta yenwa en’er tëtto ë una muëttra endikatiba) i la referensia köttante, komo una manera d’assede a un passao ke lo dinnifike, ar mundo mussulman. La difikurta de konpaxina anbö planö s’aya en l’ëttraordinario puxo de l’islam i, po tanto, en la inpossibilidä d’i en’er kon meyä tintä. Un pone: no ai peliwro arwuno en reëkkubri’r seltïmmo de Walissia o Ätturiä, puë lö lassö k’aora essïtten ëttan ya ëttintö. Po kontra, masiao rearse ar poe de l’islam seria kontraprodussente, si se liwa sobre to kon’un mobimiento rebindikatibo redussio. No öttante, una mension a l’arabe seria prossedente, en teniendo una pressensia ka bë mayo en Andalussia e ïttorika en to’r territorio.
Xunto a la no aparission de l’arabe, nö topamö kon’una possible ofissialida de l’inwlë. No kreo ke sea mui oportuno xabla d’una koofissialida de l’inwlë en toa Andalussia. ¿Otra makroyenwa frente a l’andalu? ¿Ë possible imaxina er luwa d’una yenwa minoritaria en un paï onde sean ofissialë dö beïkulö de kurtura tan inmensö komo l’ëppanio i la yenwa de Shakespeare? Lo mä apropiao, a mi paesse, seria dota a Xibrarta d’un ëttatuto simila ar der Baye d’Aran en Katalunia, konserbando la yenwa d’eya kon warantiä, pero dexando tamien klaro ke no ë un fenomento xeneralissable.
Un terse äppettö son lä dudä sobre la denominassion de l’andalü. Aki no debe abe pätto ni session: si se pretende’r rëppeto d’una barieda, s’a de suprimi de tö lö luwarë i de tö lö ussö yenwïttikö er termino "dialëtto", "dialëttal" o eribaö. Xabla d’una "Literatura Dialectal Andaluza" ë atenta kontra kuarkie futuro dïnno. No ai konsessionë a posteriori (kossa ke saben mu bien lö efensorë d’una yenwa balensiana independiente). La literatura sera’n yenwa andalussa o no sera. En’un tiempo de birtualiä, essa "imaxen de marka" ke proporsiona’r termino "yenwa" no pue dexasse de lao po arwun konplexo d’inferioria o po mieo a lo ke ressurte d’esse usso en siertö anbientë akademikö. S’a de xabla de yenwa sienpre i en to momento.
Ättualmente, en lö sirkulö literariö balensianïttä, s’ëtta produssiendo una reflession xeneralissa sobre’r rexïttro mä adekuao pa un balensiano ke kiera diferensiasse der katalan. Pa eyo, ai ëkkritorë k’ëttan rekuperando’r lessiko mossarabe, k’ëttan ëkkoxiendo lä bariantë balensianä mä prössimä a l’ossitano o ke promueben una rebisitassion tota de lä normä firmä en 1982 i ke dieron ar balensiano una ortowrafia diferente a la der katalan. Kreo nessesario xorsa, en un primer momento, en er kasso de l’andalü, una diferensiassion massima rëppetto ar kätteyano. Bükka sinonimö popularë a lä palabrä mä ussualë, rekupera’r lessiko andalussi, pero no de moo tëttimonià, sino beikula, atende a lä xormä dialëttalë mä esseparä de l’ëppanio i, sobre to, en’er kanpo de la poessia, sewi l’exenplo d’autorë komo Ferraman Aben Bela, kien, entro de la radikalia suya, supo abilita una yenwa muerta pa una poessia yena de bia i ëpperansa. Er tiempo modifikara lö ëssessö. Ë mëttë köttrui una norma yenwïttika lo sufissientemente diferenssià de l’ëppanio (i no solo fonetikamente) pa ke sea un instrumento dïttintibo i aträttibo pa la sossieda.
Po urtimo, la referensia, ar fina de toä la fassë de normalissassion, a un kanbio’n la Lei de Rexïttrö me paesse masiao alexa en’er tiempo. Ëtte kanbio tendría ke produssisse muco antë i se komo un sinbolo pa lö andalussitä i una muëttra de normalia sossia: poe pone lö nonbrë en andalü. Seria, no tengo nenguna duda, un assikate pa nuebö nassionalïttä, po lo ke lo situaria entre lä primerä rebindikassionë.
Xätta aki arwuna konsiderassionë i aportassionë sobre un xeco tan fundamenta p’Andalussia komo k’un wrupo d’ëkkritorë se plantee una normalissassion yenwïttika der paï suyo. Ebidentemente, un dokumento d’ëtta inportansia debe besse kontëttao i debatio po un nukleo intelëttua andalü ke le de xorma definia. Ëtte nukleo namä pue surxi de la konsenssia, i de la bolunta, de kanbia una dinamika ke yeba a l’andalü a la indefinission i, po konsiwiente, a la inessïttensia. Er kamino, sin enbarwo, ë larwo, i pokö lö aperö.
Josep Carles Laínez
Siuda de Balensia, abri der 1999.
Josep Carles Laínez
(Siuda de Balensia, Balensia, 1970) ë lissensiao en Filoloxia Balensiana i Ëppaniola po la Universitat de València-Estudi General. Autö de librö i artikulö en dibersä yenwä minoritariä, ë mienbro der Consello d’a Fabla Aragonesa i der konsexo de redassion de la rebïtta panossitana Paraula d’Oc. E-mail: deiadar@yahoo.com