KAXOH EHPEHEAOH DEHE’RL LIBRIYO "Bee II".
A ZEUDÓNIMO DERL Ahd-arl-Animá’rl Zíniko.
ERL MIHTERIO’ERL GAÑÁN
Huan Porrah Blanko
-No ay ke ponèze azín, ombre. ¿Uhté no zabe ke zi to’rl mundo ze pelea no ze podría bibì’n kondizioneh?
-Uhté perldone, eh ke me z’abían ío loh nerlbioh; y eh ke dehe ke remató la gerra pareze ke naire'hkiere ni puede dihkutì kon ningún bezino derl pueblo.
-Zí, zí. Y ezo ke ya’n pazao arreó’e kuarent’y zai u kuarent’y piko añoh. Zi ya no ay rehpeto porl na. Mir’uhté, yo tenía una yunta’e bakah ke ze l’abía komprao a unoh hitanoh’n la feria’e ganao en erl zetent’y zai, otabía m’akuerldo y to, una feria’e ganao k’abía’yí’n Huirola kuando’rl yano’erl Buketiyo’htaba zin pizoh ni na.
-M’akuerldo yo d’ezo, zí zeñón zí.
-Po’n eza feria’e ganao me kolokaron la yunta’e bakah. Y zi huera uhté bihto ké doh behtiah, kéh bixoh mah erlmozoh y mah ganzoh, y kómo tiraban derl lubio loh kondenaoh; ezo zí, mah duroh pa manehàloh ke la lexe ke mamaron, per’una beh ke ya loh tenía’nkarrilaoh porl erl zurlko no beah ké marabiya d’animaleh, kómo tiraban derl lubio zin erl menó ehfuerlzo.
-Hí, hí -azintiendo.
-Pero pazaba una koza, ke de mientra la yunta’htubiera komparltía porl lah doh bakah ezah to iba komo zi huera orlden direrlta derl Zeñón, pero’n kuantito ke lah zeparaba ze gorlbían unoh bixarrakoh ke no abía ni Dioh ke lah manehara y lah puziera otra beh’n berea. Na, ke huntah zí, pero dehyuntáh no.
-Z’abrían kriao huntah dehe bezerriyah y z’abrían enkaprixao una kon otra.
-Klaro. Oiga, ¿No’htá harlto d’ehtý tanto tiempo de pié, kon erl reuma y to?
-La berldá’h ke ya’htoy arlgo harltiyo zí.
-¿Y porl ké no ze biene pa la tabehna y le kuento una koza ke me pazó’n mi tierra granaína, y kon la xahla m’a benío a la memoria? ¡Benga, ombre! Yo l’imbito.
De mientra ke loh nohtáhikoh yegan a la tabehna kon erl aprontokeo...
-¡Bamoh, kompare! Una kopika d’ohén pa mí, y pa ehte ombre...
-Pa mí un aguarldiente perruno; mehón ligao, ke tengo una mihiya’e karrahpera.
-Ohú! ¿A k’uhté humaba anteh?
-Hí, ban pa doh z’año ke no humo ya.
-Y porl ezo’h ke l’a zalío aora la karrahperiya eza, akohtumbrao a la zuabiä’erl tabako...
-Na, ke hata en bezeh m’an entrao ganah de gorlb’a humà kon la mierlda’e la karrahpera’erl Zeñón. Pero kon un guen aníh ze kita to.
-Komo l’iba diziendo, ayí’n Graná, kuando yo era hoben y abía mah trabaho ke’rl kopón porlke la Gerra l’abía’htrozao to y lah kriaturah’ndaban poraí muerltikah’e hambre, un kompare mío gañán, ke benía d’arà, me kontó arlgo ke l’abía pazao a e y ke nunka z’abía podío’hplikà; ezo zí, dehe’ntoze’htubo yendo a la iglezia pa to zu bía.
-¿Ze gorlbió beato de repente, no?
-Y kuarlhkiera ke le pazara lo k’a e.
-Y, gueno, ¿Ké’h lo ke le pazó?
-A ezo me benía yo’referì’n ehte momento -ba y le pega un buxe arl ohén y’mpieza’liarlze un zigarro, to de mientra pone manoh’la obra kon la ihtoriañ. Po rezurlta ke una tarlde mu de tarlde ya, no abía’hkurezío otabía y eran lah dieh, benía’rl ombre éhte de la hoya kon loh muloh, zuh perriyoh, y un gato ke ziempre akohtumbraba’yebà metío’n erl zerón pa zarlbàlo’e la hambre’e loh perroh. Benía porl erl kamino reá y dize ke z’abía pegao la pexá d’arà mah grande’n munxoh mezeh. -Erl narraó no ezihte-. Anke yebaba’ndao (en lo arlto d’un mulo, klaro) un kaxo gueno, toabía le keaban munxoh kilómetroh pa yegà’zu korltiho, y kuando tenía rekorrío medio kamino mah u menoh, ke tenía ke pazà porl un barrankete peligrozo, dize ke bio un burlto arl lao’e la berea zentao’n un toleano y parezía un ombre. Inkluzo’rl ombre mah brabío zentiría’rlgún arlgo de mieo en la zituazión zuya ¿no?, ayí en un ehkampao komo akérl de korraleh y kagarrutah’e kabrah. Azín ke Román, konforlme z’iba’zerlkando arl ombre aké, iba’trinkando mah rezio’rl garrote. Y ya kazi’htaba’nzima d’e ke no ze mobía’rl gaxón, pero’h ke’n beh de ezo parezía ke era zu bezino’rl kabrero. Ayí’htaba zin mobèze, kon la xohla azuhetá kon loh brazoh, kon loh koh klabaoh’n lah roíyah y ablando zolo. Entoze Román z’abahó derl mulo y aparltó loh perroh ke iban ya pa golèlo, kohió y le puzo la mano’n erl ombro y le preguntó ké le pazaba. Zigún me kontó na mah abèle puehto la mano’nzima lebantó la kara d’un brinko y mirando kon loh z’oho mu abierltoh y komo zi no lo konoziera, tambié de repente z’ehpantó y zalió huyendo poronde abía yegao mi kompare’rl gañán. Lo úniko ke diho’rl kabrero fue "la Bihen, la Bihen".
-¿La Bihen? ¿Y ezo porl ké?
-Ezo mihmitiko hue lo ke ze preguntó mi kompare Román.
-¿Y ya’htá to? ¿Aí z’akaba la ihtoria?
-¡No, ké ba! Lo ke hizo’h na mah ke’mpezà. Y Román me zigió kontando ke’htubo arreó’e una zigarrá u mah to’hnorltao porl mo’e zu bezino’rl kabrero, zi parezía ke ze l’abía ío’rl zanto’rl zielo y ke no karlburaba bien: totá, ke’htaba peó k’un loko.
-Mu norlmá no debía’htá no; ohú xikiyo, ¡ké zuhto!
-¿Pero k’iba’hazè’rl pobre? Zi ya abía trahponío porl loh zerroh’lante y a bè’hkién eh erl zeñorito ehkapá’e koh’un kabrero, y mah de noxe. Azín ke’rl Román prefirió ì a abizà’zu hente pa ke eyoh lo buhkaran; porlke e, zigún me diho, ehtaba rebentaíko. Arrimó’rl mulo aparehao a un balate k’abía debaho’e una’rlbarrá k’azuhetaba un banká toíko d’arlmázigah, y ze zubió arl hato dándole guerltah’la kabeza y preguntándoze porl ké éhto y porl ké lo otro.
-Ya m’imahino lo ke ze preguntaría.
-Po kazi zin darlze kuenta abanzó otro kaxo gueno de kamino, y lo ke primero hue alerlta y preguntah pokiy’a poko hueron tambaleoh de kabeza y una perlzona ke ze’htaba keando frita; zí, zobao’n lo arlto’e la behtia, ke konozía hata’rl úrltimo peñohko de la berea-kamino reá.¡Kiyo, alárlgame otra kopika, hah’rl fabó!
-¡Benga xabea, ke’hta ronda la pago yo!
-A parltí d’ahkí ni érl mihmo me dehó klaro, ni zihkiera’htaba zeguro, de zi fue zoñao u realiä porl la enzobaera ke yebaba. Lo ke pazó fue ke, en un zitio aonde’rl kamino reá paza porl en debaho d’un xaparro mu biehízimo y mu grandízimo (ke tenía arraízeh metíah’n to loh guerltoh d’arreó), un moxueliyo lo dihperltó huhto’n kuanto yegaba a l’arltura’erl tronkón, ¡un peazo’e tronkón!, y to pa ke’n eze tronkón derl arlkohnoke rezarltara’n la’hkuriá de la noxe la imahen luminoza de la Bihen derl Karlmen. Loh muloh ze pararon de gorlpe y Román ze keó’nfrente’e la Bihen to kagaíto perldío zin podè aparltà la bihta d’eya. Y zigún me zigió kontando la Bihen le diho ke ze trankilizara porlke tenía ke dezìle arlgo mu imporltante pa e, ke’n erl Zielo abían pazao kozah y ke eya le tenía k’exà una mano a zu Iho p’arreglàlo.
-¡A bè, ke me’htoy dehkorlgando!
-Zí, koño. La Bihen, kon munxo tarlto y boh de ahe, le hue diziendo ke’n menoh’e na zu muhé ze iba’keà preñá y tenè un zagá, pero ke eze niño no le korrehpondía, azín ke a loh z’oxo añoh’rl zagá gorlbería kon erl Zeñón y Eya’hkería ke no zufriera munxo porl ezo. Anteh’e ke Román pudiera penzà ni ké preguntà la imahen dehparezió y loh muloh zigieron eyoh zoloh komo anteh. Dehmaziaoh zuhtoh pa una zolitaria noxe y un ombre hexo porlbo porl la hohná; ni zabía kómo pero ehte zegundo akontezimiento le zorlprendió menoh ke’rl primero y la monotonía derl pazo derl mulo ke tenía debaho lo iba komo meziendo y otra beh ze keó dorlmío hata ke yegó a zu kaza y no tubo mu klaro zi zoñao u realiá.
-¿Zoñaoä u realiá? Ehtá bien ezo.
-Y lo ke mah me yamó l’atenzión en kuantiko ke me lo kontó eh ke pazó tarl y komo le diho la Bihen en zueñoh, ¿u en berldá?
-¿Y tú te lo kreíte?
-Trankilo ke otabía no’rrematao’e kontà.
-Gueno zige ya hata’rrematà ke z’a puehto interezante la koza, ¿u z’a terlminao ya la ihtoria?
-¡Ké ba! Lo mah zorlprendente bien’aora. Érl zigió bibiendo komo zi na y ni kuando zu muhé tubo’rl zagá ze l’okurrió penzà ke tubiera arlgo ke bè kon erl "zueño". Y érl me zegía kontando ke zu iho nazió zano, ze krió zano y era tan norlmá komo kuarlhkié otro xikiyo; anke lo úniko ke podría hazèlo diferent’a otroh xabeíyah era erl zè iho úniko y a la mehón porl ezo arlgo mah mimao. Uno d’ezoh díah norlmaleh en ke mientra’rl padre’htaba muando loh muloh y zu mare pañando la zena erl xikiyo’htaba hugando’rl palo-palo kon zuh primikoh y bezinoh.
-Ya boy kohiendo la idea, zí zeñón.
-Po poraí ba’rl tangay, zí. Y’n ezo ke’ntre loh treh ke yebaban lah barah lo akorralan y zu iho ze kuela’n un kañaberaliko mu xikuelo, pero lo bahtante grande pa podè’hkondèze’n e. Loh treh zagaleh de lah barah rodearon erl kañaberá y de mientra ke doh bihilaban zi zalía, erl otro iba’hpurlgando lah kañah. Pero zu iho no’htaba’n lah kañah y no ze podía abè’hkapao porlke ninguno lo bio zalì. Loh treh xabeíyah ze puzieron a buhkàlo y no aparezía. Abizaron a loh z’otroh niñoh, dihpuéh arl padre (u zea, a mi kompare, erl ke me kontó ehto) y aluego a to la hente de porl reó. Korltaron to’rl kañaberá y no hayaron na. Entoze érl ze dio kuenta de ke era’rl día huhtiko de zu ohtabo kumpleañoh y z’akorldó penozamente’e la Bihen.
-¡Me kago’n la puta Bihin! -entre buhlón y rezentío.
-¡Deha’la Bihen ke lo mehón eh no buhkàze líoh kon loh zantoh! Porlke Román no zabía dihpuéh d’akeyo zi kagàze’n la puta Bihen u metèz’a kura. Y un día, abiendo pazao arreó’e lo dieh z’año, ba y ze le biene zu xikiyo pa e porl to’rl zerro’baho. Y zu iho ze le keó mirando mu raro pa e y kon la mihma ropa y kara ke tenía hazía dieh z’año kuando dehparezió, y ba’rl xabaliko y kon kara’htraña pregunta: "¿pupá?". Abía pazao dieh z’año y’rl zagá kreía ke z’abía keao dorlmío; y tenía la edá de loh z’oxo kon ke dehparezió’n erl kañaberá.
-¿No ze’htará uhté keando korlmigo, no?
-Porl mih muerltoh ke to lo ke l’a kontao yo a uhté eh lo mihmitiko ke me diho ke l’abía pazao a e; y yo tambié ze lo hize hurà porl zuh muerltoh.
-Rariyo’rl azunto zí. Y zi me huera pazao a mí no zè lo ke huera hexo.
-Ni yo tampoko, la berldá. Lo ke érl hizo hue zegì bibiendo y kriando a zu xikiyo, y yebàl’a la Bihen derl Karlmen un ramo’e heranioh y damah’e noxe to lah zemanah.
-¡Kohoneh! ¡Zi ya z’a’hkondío’rl zo! bien y haze tiempo.
-¡Benga, agueloh, ke amoh’zerrà! Zon ya kazi lah doh’e la mañana -erl xabea de la tabehna.
-Toma kiyo, lo ke zobra pa ke te kompr’un pakete’e Forltuna. ¿Ámonoh kompare?
-Ámonoh, ke ya’h z’ora.
En Graná, marlzo’erl 1989.