|
EL
ANDALÚ EN L’EMPIZE ER ZIGLO XXI
Lô
andaluzê bamô entrao en er z. XXI qon un poblema menô. I ehqapà qe
zin poblemâ, zi huera berdá qe, ara mihmo, ya no ai pueblo andalú
ninguno qe tenga qe planteaze la
manera i lô mediô ‘e mantenè i qonreà er patrimonio qorturà
zuyo. Un poblema menô, dezía i zupuehto q’otabía ehtemô aqí,
porqe a mu poqa hente paeze importale la fin qe baya a tenè er qohunto
dialehtà andalú. I no ê qe la qoza no ehté qlara: lô andaluzê
ehtamô exando ar muleà, palabra a palabra i raho a raho, to lo qe’r
zihtema eduqatibo -entendío en zentío amplio- á zenyalao qomo
diferente ‘e la lengua ehtandâ, i lo á retao, mu qonzequentemente,
por atrazao, qorrompío i, enzima, peligrozo pa’r qahteyano manteneze
huerte i eternamente unío. Pero
ê qe la qoza, bien mirao, ê mà peó: pa l’andalú ya no ai ni mihmo
un reqonozimiento qomo bariedá linguíhtiqa, porq’ablà dun dialehto
andalú “es de imbéciles”, á ehqribío la zenzia[1].
I lô debotô ‘e la zenzia z’apanyan lô guenô hornalê d’eyô
zaqando refritô a tento “el español hablado en Andalucía” i
ehmiahando la raliá lô exô, pa eyô amontonalo to en ezo q’an yamao
“el español atlántico”, xihme qonzehtuà qe, ar qabo la ihtoria,
tampoqo no ezihte, arreglao a lo qe la mihma zenzia eza zohtiene. Azí
ê qe, pa nuzotrô dehqribì por lo qlaro lo q’ê l’andalú i er
prezente zuyo, biamô de qomenzà por
zabè a lo q’ehtamô zenyalando, deqe mentamô er qonzehto ehte. I de
momento nô z’abren quatro pozibilià: a-
Ê una lengua romániqa qe’r benahe d’eya ai qe buhqalo en er
latín, a trabé ‘e la bariedá romanze populà empleá en er qalifato
andaluzí, qonozía qomo “mozárabe”, “latiní” o “yenwa d’aryamía”.
Lâ harxâ, por dehqontao, zerían la primera manifehtazión literaria
la lengua andaluza i lô tehtô arhamiaô mà tardíô nô muehtran la
eboluzión gramatiqà zuya ahta arqanzà –zin nunqa abeze rompío er
qontino, ni linguíhtiqo ni umano- la etapa qontemporania. b-
Ê la lengua qahteyana, namà qe pronunziá qon un leqiyo i una
fonétiqa partiqularê. Ézâ zon lâ úniqâ diferenziâ reqonozíâ i,
por lo tanto, no qabe ablà ‘e dialehto andalú, zinó namà qe dun
ehpanyó meridionà qe’r modelo literario d’é bia de zè er mihmo
qe pa to’r mundo ihpano. I la lengua ablá, er yamao “andalú qurto”,
naturà: un ehpanyó andaluzao qon dehe dialehtà i argunô rahô fonétiqô
–ahpirazión ‘e la /s/ imploziba i poqo mà- armitíô por la gramátiqa
normatiba ehpanyola i prezentê en ablantê ‘e qlaze arta i ehtudiô
zuperiorê. c-
Ê un qahteyano mà qorrompío qe to i mu defiziente, ande ze pue
enqontrà una xihpa ‘e to: dehe andaluzihmô berdá –qe zería l’apartaího
mà xiqo-, ahta una pila arqaíhmô i burgarihmô qomunê a to’r
dominio ihpano. Entozê, en er zupueho ehte, er fenómeno andalú no
yega ni a la qategoría dialehto; zería namà qe’r rezurtao la
inqompetenzia linguíhtiqa lô andaluzê. Mà en partiqulà, la
inqompetenzia linguíhtiqa lô andaluzê de qlaze trabahaora i poqa
formazión ehqolà, qe no ablan bien por inoranzia la norma ehtandâ i
porq’andan mu manqaô ‘e qortura. Porqe lo qe munxa hente tiene por
rahô qorturalê andaluzê namà qe zon zequelâ ‘e la infraqortura la
mizeria qe ze puen bè en to’r mundo[2]. d-
La bariedá andaluza ê un dialehto o lengua, o lo qe nô z’antohe
a qa uno, qe remaneze der qahteyano mediebà, qomo er qahteyano
qontemporanio ande ze fundamenta la lengua ehtandâ ehpanyola. Ze trataría
duna rama ehquahá der qahteyano arfonzí importao a Andaluzía por lô
qonqihtaorê, por mó ‘e lâ zirquhtanziâ qolonialê rezurtantê. En
l’Andaluzía qonqihtá qombibían poblazionê andaluzíê qon hentê
yegà de toa la penínzula i ehqapà qe de mâ lenhô. En er medio ehte,
ê fazi qe lô qahteyanô bian zío una minoría, pero lô noblê i
l’arto qlero eran mayormente qahteyanô i la lengua d’eyô fue la qe
prebalezió ponzima lâ otrâ bariedà. De
mientrâ, en lâ ziudà andaluzâ, iba arrohando una diberhenzia q’á
yegao ahta’r prezente, enqe zea en un ehtao mu preqario, porqe lô
ombrê de letrâ ziempre l’an dao ehqinazo.
No zerá mehté, me paeze, zenyalà q’ê la trazera la úniqa
orzión qe nô pue permitì ehqribì un artíqulo qomo éhte. La úniqa
qe pue qitanô de nuzotrô qaè en er berehenà ‘e la fantazía u en
l’infierno reprezibo la norma ehpanyola i exale una oheá ar panorama
andalú, arreglao a l’ehpíritu la linguíhtiqa mà moderna i ohetiba.
Azí, puê, i en exándonô quenta la enorme mihtifiqazión qe rahtrea
l’andalú, l’oheto prinzipà er trabaho nuehtro ba a zè un rezume,
ahperemô qe no mu zeqo demaziao, d’ehta bariedá linguíhtiqa. 2.
Dehqrizión henerà de
l’andalú. La
dehqrizión qe biene a renglón zegío, por lo tanto, qorrehponde a la
de l’andalú populà qe lâ lindê d’é lâ ehtablezió Tomás
Navarro Tomás, en exando mano la diferenzia artiqulatoria entre la /s/
apiqà qahteyana (dominante en quazi toa la Penínzula) i la qoronà
andaluza. Ehto no qiere dezì qe lô ablantê qe pronunzian la
/s/ apiqà no zean tamién andaluzê, namà qe lô zuhdialehtô
d’eyô z’enquentran en una faha lindera, dun anxó bariable, ande
l’andalú entra en qolizión qon er murziano, er qahteyano i l’ehtremenyo
(leoné) i q’afehta a toâ lâ reondâ a lô dô laô ‘e la frontera
polítiqa. a-
Zihtema fonolóhiqo.
El andalú tiene un zihtema fonolóhiqo mà zenziyo qe’r
qahteyano, en lo referente ar qonzonantihmo, pero una xihpa mà qompleho,
zi atendemô ar repertorio boqalê. En er punto ehte bamô a azè un
repazo lo mà munxo, un aleo mu lihero ‘e lo qe dezepara a l’andalú
der qahteyano êhtandâ –ya zea qoloqià u ehqrito-, zin entrà en
pormenorê. a.1-
A tento lâ boqalê, i enqe no aya unanimiá en lô tehtô, ze da
por zierto q’ezihte una zerie boqalê abiertâ en tô lô dialehtô
zentro-orientalê. En la mitá orzientà, qon to i qe z’an atehtiguao,
lo dialehtólogô afirman qe, en la parte ehta, no tienen baló fonolóhiqo.
La raliá, en qambio, ê qe ze trata de l’úniqo raho qonqurrente, pa
uno formà pluralê en andalú, qomún a toâ lâ bariedà i zentío por
lô mihmô ablantê qomo pareho a la –s qahteyana, en la funzión zuya.
Zí qabe dezì, por otro lao, qe yeban qamino ‘e perdeze en finà de
palabra, en lô dialehtô orzientalê i mihmo en lô orientalê.
Tamién bia de mentaze qe z’á pohtulao una zerie mà, de boqalê
nazalê, zupuehto qe’r raho ehte ehtá impliqao en dihtinzionê morfolóhiqâ
bariâ, tanto en la flezión nominà, qomo en la berbà. a.2-
Er zihtema lâ
qonzonantê muehtra, por zu parte, lâ diferenziâ qe bamô a repazà a
renglón zegío[3]: -
-ll
i -y: Er fenómeno er “yeíhmo”
á eliminao la qonzonante líqida palatà, q’á terminao arrehuntá en
un nuebo fonema qon la zemiqonzonante -y. Er rezurtao la qomberhenzia
ehta ê, zobre xihpa mà o menô, er mihmo fonema qe z’ehqribe qon
–j en inglé, franzé, portugé i otrâ munxâ lenguâ. -
-ñ:
La nazà palatà z’á dehpalatalizao en una parte lô dialehtô i, a
lo menô en éhtô, no ezihte qomo fonema. -
-j:
La /x/ qahteyana no ezihte en andalú, la qonzonante qorrehpondiente ê
una ahpirazión zorda qe ze reprezenta qomo /h/. Namà qe’n qomarqâ
de l’oriente i der norte haenero ze puen zentì ralizazionê durâ,
der tipo qahteyano. -
-s
i –z: Tô lô dialehtô
andaluzê, zaqao qe lô dun área perifériqa, qe ze dezanxa qontinimà
nô bamô pazia l’ehte, an reuzío lâ quatro zibilantê qahteyanâ
mediebalê a una zola, artiqulá qomo qoronà plana u qomo predorzà,
qonforme a qa rehión. Pero ehto, pa lô ablantê der qahteyano i d’otrâ
lenguâ dihtingiórâ, z’interpreta ‘e manera ehqiboqá qomo una
partizión en dô zonâ, qa una qon un fonema zibilante dihtinto: una qe
“sesea” i otra “zezeante”. a.3-
La dihtribuzión
qe muehtran lô fonemâ andaluzê tamién z’ezaparta ‘e la qe bemô
en lô der qahteyano u ehpanyó. La razón primera ê qe la zílaba
andaluza ê mayormente abierta i namà q’armite –n (-m, antê de
bilabià) i –r en zituazión imploziba, en quazi toâ lâ bariedà. I,
a remate palabra, ni mihmo lâ dô éhtâ. Ehto ehpliqa er rotazihmo
andalú: la reuzión a –r ‘e lâ implozibâ –l i –r, iguà qomo
la –r lô imperatibô iperqorrehíô i la qe remaneze d’otrâ
qonzonantê: armitì (<ad-),
orzión (<op-),
aserhao (<sesgado),
etc. Por
dehqontao, tampoqo ai –s imploziba, raho qe l’andalú z’á
gobernao qon é un ehfarate qe ba munxo mà p’ayá la fonétiqa, ya
q’á trapinao ahta lô nibelê morfolóhiqo i zintáhtiqo i á dao lugà
a un qabà reahuhte lô requrzô zerbíô en la dihtinzión
de zingularê i pluralê.
Ai qe no orbiaze tampoqo qe l’andalú ê qonozío de zegía por
la quazi zihtemátiqa qaía la –d- interboqáliqa i la zequela iátô
q’á proboqao: partía, tehterúo,
monea, qauqao (caducado/muy viejo), etc.
Otro fenómeno qe bia de mentaze ê la yamá “rotazión qonzonántiqa
andaluza”, q’afehta a lâ zonantê /b/, /d/ i /g/, tanto en fonétiqa
zintáhtiqa, qomo aentro la palabra. Azí, tenemô trahfordo,
dehzoblao u rieho (< riesgo). Pero ê en la orazión ande azoma de qontino,
deqe tenemô una boqà finà abierta zegía duna ‘e lâ trê qonzonantê
ehtâ.
Tamién ê mu qonozía la ahpirazión, mà qe na, en la parte
“zezeante” lô dialehtò zentralê, de la zibilante en qontehto
interboqáliqo: pahà
(< pazà), maheta (< mazeta),
etc. I, en lâ mihmâ zonâ ehtâ, la perdera la –h (< /x/
qahteyana) entre boqalê: ío
(< iho), qoneo (< qoneho), mué
( muhé), etc. b-
Morfolohía.
La
morfolohía no á zío nunqa un qampo mu tratao por lô dialehtólogô
andaluzê. Éhta paeze una omizión qe l’abemô d’endonà
ar método elehío i a tô lô “a priori” q’éhte qomporta.
Er prinzipà ê qe, dehe’r punto ‘e mira d’eyô, no ezihte una
bariedá andaluza, un ámbito linguíhtiqo bien arroalao, aentro er
q’uno podè ehqurqà poziblê regularià morfozintáhtiqâ. Ehto
úrtimo, arreglao ar penzaero la Ehquela Ehpanyola ‘e Linguíhtiqa,
namà qe ze pue ehtudià en una lengua, porqe namà lâ lenguâ tienen un zihtema i l’andalú, no lo orbiémô, no ê, dizen eyô, ni mihmo
un dialehto. O zea, no tiene
zihtema, no ê un qódigo u entramao dialehtà de bariedà oralê. I ezo
ê lo menô qe ze pue pedì pa l’andalú: qe lo armitan ziqiera zea
qomo un pobretiqo zuprazihtema neorromanze zin literatura ni apontoqe
ihtituzionà. Qon
to i qon ezo, ya en 1970 er C.S.I.C publiqó “El Verbo Andaluz”, de
José Mondéjar, ehtudio q’abía ganao er premio “Antonio de
Nebrija” en 1959. La obra ehta, zin eya repazà qabarmente toa la
morfozintazi der berbo andalú, ê mu qompleta i biene a zè la exa qe
qonfirma la regla. En la morfolohía nominà, por qontra, no ai ehtudio
ninguno pareho ar der profezó Mondéjar, por lo qe nô bemô en la
prezizión d’exà mano ‘e lô datô ehturreaô por la bibliografía
i lâ apuntazionê perzonalê nuehtrâ. Hueraparte
lô qambiô proboqaô por la fonolohía, ze puen ozerbà diferenziâ
morfolóhiqâ debíâ a l’empleo lô requrzô deribatibô, dihtintô u
mà produhtibô en andalú. Azí, i en la partía nominà, ze puen mentà
nombrê deberbatibô zin zufiho (qante,
empieze, ehfarate, empiqe, etc.); en –eo (roneo, azerreo, naneo, ehturreo, etc.); en –ón i –zión (alizón,
qlareón, apuntazión, madrugazión, etc.); en –ó (qantaó,
bailaó, toqaó, tomaó, etc.); en –ío (palabrerío,
regerío, bozerío, zahurderío, pobrerío, etc.); nombrê zobre bazê
nominalê o ahetibâ: pezó, anxó,
rezió; porbarín, gaxapín, retohtín; molahe, xinahe, patahe, benahe,
etc. Pa
lô aumentatibô, diminutibô i dehpreziatibô, amà de lô qomunê qon
er qahteyano, ai argunô mà utilizaô en andalú i mu rarô en la
lengua ehtandâ: -
Aumentatibô: -anqo, -ango, -aqo (perranqo,
platango, bixarranqa, xilanqa, qulaqo, toraqo, etc.). -
Diminutibô: -ete, ato, -eto (zerrete,
rezolete, pexugeta, qaheta, hobenato, poyato, muleto, pineto, etc.);
mu produhtibô zobretó en la mitá orientà. -
Dehpreziatibô: -aho (behtiaho,
zeqaha, pengaho, etc.). Enqe, en argunâ palabrâ, paeze abeze
leziqalizao. No
ze puen orbià, en l’apartaího ehte, lô diminutibô ahferbialê,
munxo mà qorrientê en andalú i en lâ ablâ ameriqanâ, qe no en
qahteyano: qayandiqo, bahtantiyo,
ezandiqo, prontito, zerqiya, nunqita, etc. En
er qapítulo lô berbô, ya bamô mentao l’ehtudio er profezó Mondéjar
i la importanzia d’é par qonozimiento la morfolohía berbà, qon to i
qe no amanezen ayí argunâ bariantê dialehtalê. Entre eyâ, partizipiô
regularê teníô por burgarê (rompío,
gorbío, ehqribío, etc.) u lâ formâ popularê der pretérito
perfehto zuhuntibo (bia tenío,
fuera/huera tenío, fua/hua tenío, …). Tamién
ê mehté zenyalà lô pronombrê orientalê nuzotrô,
buzotrô (i lâ bariantê ahpirà); lô orzientalê aqá (antiguo), uhtedê
(2ª p. pl.) i lô qlítiqô ‘e 2ª perzona plurà zû, zô, ze (un poné: zi
buzotrô no zû/zô/ze qerei benì…). Otro raho interezante ê qe, en
andalú populà, no ai leíhmo i ze mantiene un zihtema qe’r zarzo
d’é ehtá formao por la flezión de hénero, número i funzión zintáhtiqa,
qomo er normatibo qahteyano ya ehfaratao mihmo en la lengua ehqrita,
ande azoma a qa ihtante er nuebo zihtema leíhta i, por qonzigiente, laíhta.
Zihtema ehte qe, enq’ara nô zuene a bolazo, ya abía zío reqonozío
qomo er normatibo ofizià por l’Aqaemia, en er z. XVIII[4]. Por
otro lao, i en entrando en la morfozintazi, ya bamô menzionao, en er
punto trazero, la perdera la –s imploziba qahteyana i lo endeble ‘e
la –n finà. Lâ dô zon morfemâ de plurà q’an obligao a l’andalú
a reforzà lô rahô fundamentalê qon unô quantô de mà qe, en
qahteyano, namà qe zon qonqurrentê, pero qe, en andalú, paezen eyô
abè redoblao zu papé. Azí,
i en la partía nominà, ze tira de requrzô zintáhtiqô qomo
l’empleo numeralê i indefiníô (una obeha / unâ quantâ
d’obehâ, etc.) o l’arternanzia entre la forma l’artíqulo (un poné:
er
monte / lô
montê). Aparte er fenómeno, ehtendío por diferentê reondâ
l’Andaluzía Orientà, de palatalizà la –a lô pluralê, ahta
dezila qomo –e abierta (zg. ehtaqa
à
pl. ehtaqê). Lô
berbô, por otro lao, en lô zufihô berbalê eyô beze afehtaô por lô
qambiô fonétiqo-fonolóhiqô qe, aparte ehfiguralô, lô á debilitao,
utilizan lô pronombrê perzonalê bahtante mà qe’n qahteyano, a
ehpezie lo q’oqurre en lenguâ qomo er franzé o l’inglé. Ehto ê,
l’andalú exa mano dun requrzo zintáhtiqo, pa reqomponè er zihtema
qonqordanziâ. La
mihma ehtratehia ehta ê la qe ze pue ozerbà en er qohunto la morfolohía
andaluza: un qontino ezemboruhe lô mediô zintáhtiqô, de mientrâ lô
morfolóhiqô ze guerben a qa bê mà endeblê. Ê lo qe paza, un poné,
qon lô zuperlatibô (malízimo
à
mà malo qe to), lô pozezibô
(zu marío à
er marío d’eya) u lô tiempô
berbalê, qe ban requlando zuplantaô por lâ formâ der prezente
aqompanyà dun ahferbio u otra ehprezión temporà. c-
Zintazi. Zi
la morfolohía no á yamao la atenzión de lô linguihtâ, otabía menô
lo á exo la zintazi, i por lô mihmô motibô, porqe z’exan
l’axaqe, eyô tô bien apontoqaô en lâ qátedrâ zuyâ, qe lo qe no
dize bien qon er qontino qahteyano ê qe no ehtá bien ehprezao. Qon to
i qon ezo, l’andalú prezenta munxâ qohtruzionê infrequentê u
inezihtentê en la lengua ofizià. Un bardeo lihero po’r nibé ehte nô
muehtra una bariedá qe ze yeba mà de lô requrzô zintáhtiqô, qe no
de lô morfolóhiqô i qe, por ehta bía, z’á exao polante er
qahteyano, lo mihmo de l’ehqribío qe de l’ablao. En
la qazuíhtiqa, tenemô, entre otrô fenómenô, el uzo l’artíqulo
determinao qon lô nombrê propiô (la
Rozario, er Diego, etc.), qon lô demohtratibô, lô pozezibô i er
qompuehto pronombre perzonà+numerà (er
plato ehte, la ropa tuya, lâ dô eyâ). Qohtruzionê negatibâ
pequliarê (ezo ai qe no toqalo; ahta qe no benga; tampoqo no le guhtaba la ópera,
etc.). Un
orden, en lô pronombrê qlítiqô de 1ª i 2ª perzona, aniguà der
qahteyano i zihtemátiqo: me
z’ehqapa, te z’ehqapa; nô z’á huntao, zû z’á huntao.
Doble Oheto Direhto, qomo en er qahteyano er Río de la Plata: er
gato lô ziente a lô ratonê; i lô qortaba lô manohô a taho pareho,
etc. Qonehtorê orazionalê: ni
mihmo, namà qe, zaqao qe, aniguà de, qontinimà/qontrimà/…,
enqe/manqe, deqe, a tento de, menehté qe, etc. Ai
tamién deqeíhmo qon ziertô berbô de réhime (bè
de, intentà de, pedì de, etc.) qe no tie na qe bè qon er deqeíhmo
la lengua ehtandâ. Tematizazionê, ze diría qe zihtemátiqâ, en
interrogatibâ i otrâ orazionê: Uhtedê ¿Qé ê lo q’azen aqí?; el arradio, lo apagâ ara mihmo, etc.
Interrogatibâ zin er zuheto troqao –o zea, interrogatibâ zin imberzión
‘e zuheto-: tú ya zabê qómo
yo zoi; ¿Pa qé la xiqa lo qiere tanto?, etc. Un zihtema relatibô
zimplifiqao ar “qe” i poqô
mà: el ombre qe yo ablaba qon é; la bieha qe’r marío d’eya era lenyaó;
éze ê l’ehqritó qe le dieron er premio. Toâ
lâ ablâ andaluzâ tienen, indamà, munxâ perífrazî berbalê:
andà lô pazô (tramità), azè rizia de (burlaze de, ridiqulizà), exà
mano (aperqataze), etc. I, zobretó, ehprezionê formà por un berbo
debi mà un zuhtantibo qe z’emplean aniguà der berbo léziqo zinónimo:
dà boqaô (mordè), dà repihqô
(repihqà), azè qompanya (aqompanyà), azè arqanzía (aorrà), dà/exà
parmâ (aplaudì), etc. Otro
punto q’ai qe no omitì aqí ê la utiliá l’infinitibo en la
qohtruzión d’orazionê, zubordinà ahferbialê mà qe na, i lo
qorrientê qe zon lâ orazionê qon ehta forma no perzonà i zuhetô u
otrô qohtituyentê preberbalê: por
ezo á zío yo benì, pa yo guardà lâ qozâ, dehpué de la niebe
fundize (zuheto); par pizo
bendelo mà qaro (OD); por
anoxe gorbè tan tarde (ahferbio), etc. Tamién
er herundio prezenta argunô uzô ya quazi abandonaô en qahteyano u zin
doqumentà en la lengua ehta: en yegando er frío, en biendo lâ luzê, en no ablando, lihto; en yo
zabiendo q’ehtai bien…; una bê ehtando arrodeá, …ya diziendo toa
la hente; ehtando abriendo la lata, i un día ehtando qomiendo; etc. En
ehtahando, puê,er punto ehte, zon munxô lô rahô zintáhtiqô qe,
enqe mu malamente qonfirmaô i ehtudiaô, abalan la ezihtenzia un zarzo
gramatiqà propio tamién en er nibé ehte i qe nô zirbe d’apontoqe
pa nuzotrô pedì un reqonozimiento mà ehplízito l’andalú, portà
qe la imbehtigazión linguíhtiqa ze
guerba mà ahible i er mantenimiento i ezemboruhe lô rahô
diberhentê no ze bea inorao u perzegío, qomo ahta ahora. d-
Léziqo. Er
léziqo ê, zaqao qe la fonétiqa, la parte mà ehtudiá ‘e l’andalú.
Tô lô ehtudiô qonozíô z’atienen ar método yamao qontrahtibo,
o zea qe ban aqeyando palabrâ qe no amanezen en er dizionario
l’Aqaemia la Lengua Ehpanyola (er DRAE) i, por lo tanto, ze qea afuera
to’r léziqo qe l’andalú qomparte qon la lengua ehtandâ i tô lô
boqablô qonzideraô qorruzionê de lô qahteyanô normatibô
qorrehpondientê. A ehtâ arturâ, i qon tô lô tituliyô qe ze lê
puen ponè, ê fazi qe la lihta ande ayá por lô 200 repertoriô. Er
primé trabaho doqumentao i de zierta galumba fue er d’Adolfo de
Castro, “Diccionario de voces
gaditanas”, un apendi ar libro titulao “Nombres antiguos de las calles y las plazas de Cádiz”, de
1857. Pero antê, ya z’abían ehqribío dô obrâ leziqográfiqâ
ehpezializà: “Ensayo sobre las
variedades de la vid que vegetan en Andalucía, con un índice etimológico
y tres listas de plantas en que se caracterizan varias nuevas
especies”, Madrid, 1807; i “Lista
alfabética de nombres andaluzes de plantas”, circa 1826, lâ dô
der botániqo balenziano S. de Rojas Clemente[5].
Ya dehpué, lô primerô boqabulariô datan d’antê ‘e la Gerra
Zibí Ehpanyola, er de S. Montoto, “Andalucismos” –publiqao por l’Ateneo
de Sevilla-, er de Toro y Gisbert, de 1920 i q’ê un glozario bozê
empleà por autorê andaluzê i no arreqohíâ po’r Dizionario
l’Aqaemia Ehpanyola, u er q’Elisa Pérez publiqa en l’anyo 1928,
qon andaluzihmô ehqurqaô en la obra lô ermanô Álvarez Quintero. De
lô anyô ’30, tenemô unô quantô d’ehtudiô ‘e dihtintô
linguihtâ alemanê qe, paeze, ban zigiendo lâ andà q’abía zenyalao
ya, en er remate er ziglo XIX, H. Schuchardt, qon er zelebrao artíqulo
zuyo Die “Cantes Flamencos”.
No munxo dehpué, zarta a la palehtra er profezó haenero A. Alcalá
Venceslada, qe ganó por dô bezê er premio er C.S.I.C. qon zû trabahô
d’é i qe termina por publiqà la qompilazión mà qompleta ‘e zu “Vocabulario
Andaluz” en 1951. Ahora a poqô anyô, la Uniberziá Haén á gorbío
a zaqà er boqabulario ehte, mu qrezío qon un importante aparato qrítiqo,
i otabía –qon tô lô defehtô qe ze le puen endonà- ai qe reqonozè
q’ê, de largo, er trabaho leziqográfiqo ‘e referenzia. Por
la mihma époqa aqeya, Manuel Alvar i lô qolaboraorê d’é, A.
Llorente i G. Salvador, le daban empieze a lâ enquehtâ de l’”Atlas
Lingüístico-etnográfico de Andalucía”, 1961-’73, primera
obra qon un qriterio metodolóhiqo bien ehtablezío. Tamién en lô anyô
’50, zalen argunô boqabulariô, qomo er de Quyâ-Baza (de G.
Salvador) u er de Qabra (L. Rodríguez Castellano), amà de bariô
glozariô, publiqaô, lo mihmo qe lô trazerô, en dihtintâ rebihtâ
‘e filolohía. Ê dezì, qe, zaqao qe’r boqabulario d’Alcalá
Venceslada, bemô d’ahperà ahta 1967, anyo qe zale er “Vocabulario
de la Alta Alpujarra”, de García de Cabañas, pa nuzotrô bè
otro libro dediqao ar léziqo andalú. Ya
dehpué, en 1972, zale er “Vocabulario Popular Malagueño”, der Juan Cepas, i, a éhte lo
zigen otrô quantô, entre lô qe huera mehté mentà bariô léziqô
ehpezializaô en l’agriqortura, er flamenqo, etc. D’ehta manera,
yegamô a lô anyô ’80, q’arroha un berdaero ehplotío leziqográfiqo
qe z’alarga ahta lô ‘90, qon un qontino boqabulariô –mà u menô
afortunaô- q’alean la heografía andaluza de punta a rabo,
deh’Armería ahta Guerba. Pero
lô ’90 zon tamién lô anyô qe ben apaezè er fenómeno Internet i,
qon é, la probaliá ‘e ponè a l’arqanze to’r mundo, i ehto ar
pie la letra, lo mihmo er léziqo lô pueblô andaluzê, qe lô datô
gramatiqalê, la bibliografía u lâ poqâ probaúrâ qonozíâ
d’ehqribì en andalú. Azí, en la zegunda mitá la déqada, i aporihá
en una web eqolohihta, zale a la lu informátiqa un trabaho,
“La lengua Andaluza, de la Oralidad a la Escritura”, ehqribío
po’r Huan Porrah i qe l’abían retao en la Uniberziá Qai unô quantô
d’anyô antê (en er ’94), ande arreqohía unô apuntê d’ortografía
i datô ‘e lengua, amà d’argunô tehtô q’apliqaba en eyô la
propuehta ortogáfiqa d’é. Era la primera páhina dediqá a l’andalú
i, en parte, en andalú. No tardaría munxo en zalì er primé
boqabulario, er “Diccionario Güerbano”
der David Prieto, qon una pila palabrâ -munxâ d’eyâ, qlazeà por
qampô zemántiqô- i munxô qolaboraorê i bezitantê. Por
otro lao, er 4 ‘e diziembre de 1997, er Gorka Reondo exaba a “la
tararanya” la primera páhina ehqribía der to en andalú; unô quanto
poemâ, apenâ qomentaô a l’empieze, i un léziqo mu qortiyo, pa uno
azuntà de lo q’iban lô poemiyâ aqeyô. Dezegía, er “Boqabulario
d’Arbunié i Zierra Máhina” dezanxó er zitio ehte qon oriya
1000 palabrâ de l’abla lô tohqarenyô. Mà
palante, otrô boqabulariô an ío qreziendo la lihta, aht’arqanzà
arreó de lô trenta. Dehqoya er número lô haenerô, qomo er de palabrâ
i dixô porqunerô, er d’Arqalá la Reà u er de Lopera. Pero ai tamién
bariô guerbanô, gaditanô i un guen punyao de l’antiguo reino granaíno.
Argunô dediqaô ar flamenqo, otrô dô, qómo no, a la Zemana Zanta i
mihmo uno ar Rozío. Uno
lô poblemâ qon lô qe trompezamô en quazi toâ lâ obrâ ehtâ ê er
de la ortografía. Argunô autorê, qomo Alcalá Venceslada, ze lían a
qorrehilo to, deh’una pohtura una xihpa delirante qe nô muehtra
aht’ánde an retehtinyao lô prehuiziô linguíhtiqô en Andaluzía.
Er rezurtao zon unô glozariô qe lo mihmo podían abè zío publiqaô
qomo aragonezê u zegobianô. Otrô qompilaorê exan mano ‘e la
ortografía qahteyana i mantienen lâ grafíâ etimolóhiqâ aht’ande
pueden, pero, deqe ze topan qon un boqablo qe, en eyô qorrehilo, no
ezihte en qahteyano –un poné: xoqaúra à
golpe en la cabeza- ,
z’aterminan a ehqribilo mà u menô qomo ze pronunzia. L‘embeleqo
ortográfiqo no era argo inorao por lô ehpezialihtâ. Ya Antonio
Machado y Álvarez, azí qe ze metió a reqohè la literatura orà
andaluza, tubo q’apanyaze un qontino “lizenziâ gráfiqâ” pa é
zalì de la retranqa. Otro tanto oqurre qon lô qe, mà dehpué,
reqopilaban lâ qoplâ flamenqâ (qantà en er rehihtro flamenqo
l’andalú, munxo mà “zerrao” qe l’artuà, ahta lô anyô ’70)
i lô antropólogô i otrô ehtudiozô qe tenían qe pazà ar papé lô
datô aqeyaô en lô trabahô de qampo. Lô mihmô dialehtólogô
trompezaron en la “menuárria “ehta i ehqapà qe por ezo, M. Ropero
prezenta en 1974, en er IV
Simposio de la S.E.L., er qomuniqao “Un
intento de sistematización de las grafías del Andaluz”, qe
miraba ‘e gobernale unâ qombenzionê gráfiqâ mà zenziyâ qe
l’arfabeto fonétiqo (ya zea l’internazionà u er de la Ehquela
Ehpanyola), porqe zi ni mihmo pa lô linguihtâ rezurtan maneriyô lô
zihtemâ de trahqrizión fonétiqa, qontinimà pa lô profanô. Namà qe
l’imbento lo xanguaron ayí mihmo. Bian
de pazà otabía bahtantê d’anyô ahta qe’r Huan Porrah ehqribe er
trabaho qe bamô mentao mà parriba i er Gorka Reondo publiqa en
Internet la primera ortografía andaluza, en er zentío téhniqo er término.
No munxo dehpué, en er qizio er ziglo XXI, lô dô eyô zon tamién lô
qe prezentan lâ “Normâ ortográfiqâ
pa l’andalú/Normah ortográfikah pal andalú”, qon er bolunto
qe huera una propuehta trabaho i un primé atilo pa tô lô qe ya
mohtraban lâ inqietù d’eyô por ehtâ quhtionê. 3.
Literatura
i zoziolinguíhtiqa. a-
El andalú en la literatura. Lâ
difiqurtà par pueblo andalú gobernaze una qonzenzia linguíhtiqa
propia ehtán en l’orihe lô poblemâ q’á tenío pa debantà una
lengua ehtandâ a partì de lô dialehtô andaluzê i, por dehqontao, pa
dale a l’abla zuya un qonreo literario normà. Qon to i qon ezo,
l’andalú azoma en bê en quando en bahtantê ehqritô. Mà qe na, i a
lo primero, en obrâ teatralê u en qomberzazionê pahtorilê ande lô
pezonahê popularê, qortiherô anarfabetô, z’ehprezan en un abla qe,
aparte lô rahô andaluzê, ehtaba atehtá leonezihmô “zayagezê” i
otrâ “qreazionê” literariâ qe l’azían qlaze a lô autorê, pa
eyô dale qararte rúhtiqo ar tehto i arranqà lâ qarqahà der públiqo. Ehto
ê lo qe pazaba, ya en er ziglo XVI, en lâ qomediâ ‘e Lope de Rueda,
namà qe limitao a ziertô pezonahê: er graziozo, er moro, er negro, er
hitano i er bihqaíno. Argo ‘e zayagé amaneze tamién en la nobela “Guzmán
de Alfarache”, de Mateo Alemán, i en er “Marcos
de Obregón”, de Vicente Espinel. Er
tô qe to ê qe tenemô q’ahperà ar z. XVIII pa nuzotrô enqontrà
argún ehqritó qe, zayagé aparte, z’arrime a l’andalú berdá
ablao en lâ qayê. Uno zería er dramaturgo gaditano Juan I. González
del Castillo, q’ehqribió abundantê zainetê d’ambiente populà.
Otro, er qura Gaspar Fernández y Ávila, nazío en Er Qormenà,
probinzia ‘e Málaga, q’ehqribe “La
Infancia de Jesu-Christo”, obra ande lô protagonihtâ popularê
eziben munxô rahô dialehtalê de lô paizanô de l’autó. Pero otabía
qon er zayagé a quehtâ, en lô dô qazô. Munxo menô andalú, apenâ
argo ‘e leziqo, tenemô, mà tarde, en lô ehqritô de Estébanez
Calderón. Examô
palante i, ya en er z. XIX, nô zale ar pazo er ya mentao A. Machado y
Álvarez “Demófilo”, qon lô trabahô zuyô a tento lô qantê, lô
dixô i lô pregonê d’Andaluzía. Poqo dehpué, entre er remate er
ziglo XIX i er primé quarto er XX, la nómina ehqritorê ande bixeà lo
menô una xihpa ‘e palabrerío, u arguna probaúra d’ehqribì en
andalú, nô ze dezanxa qon nombrê bien qonozíô por to’r mundo:
Juan Ramón Jiménez, qon zû berzô de “La
qarboneriya qemá” i otrô rahô léziqô ehturreaô por toa la
obra d’é; lô ermanô Quintero, q’ehqiboqan ar dialehtólogo mà
pintao qon una ortografía “a zarto mata” i menô andalú ‘e lo qe
podía ahperaze; Fernando Villalón, qe remete qopliyâ popularê entre
la mu qurtízima poezía d’é; Manuel Machado, q’ehpurrea bahtantê
andaluzihmô por lô trabahô mà populihtâ zuyô; Blas Infante i zû “Cuentos
de animales”, ande mira por apanyaze una ortografía pa l’andalú;
Salvador Rueda, i er léziqo marengo malagenyo der “Pregón
del pescado”. U er mihmo Federico García Lorca i lô qrihtobitâ,
lâ qurianâ, la zumaya, pahizo, etc., amà der qonozío imperatibo
negatibo “no preguntadme nada”,
qahteyanizazión de l’andalú
“no preguntame na” i qe, en qahteyano zería “no
me preguntéis nada”[6]. Mu
dihtinto ê er qazo er poeta armeriénze, de Quebâ d’Armanzora, José
Mª Martínez Álvarez de Sotomayor, Pepe Soto, qe publiqa, en 1921 er
libro titulao “Rudezas, poesías
regionales”. Mu diferente, por la ehtenzión de lo ehqribío i por
la boluntá qoziente de mohtrà en er libro ehte el abla populà der
lebante andalú. No munxo tiempo atrà, z’abía produzío er zarto a
la fama d’autorê qomo Gabriel y Galán, en la raya zarmantino
ehtremenya, i Vicente Medina, en Murzia, a lô qe zegirían
Luis Chamizo, Ventura Villarubia i otrô mà, en Ehtremaúra, i Díaz
Cassou, Frutos Baeza, Martínez Tornel, etc., en la tierra murziana. Zerá,
puê, er mobimiento ehte, er de la literatura dialehtà, i no tradizión
andaluza ninguna, lo qe le dé l’empeyón literario ar poeta nuehtro. Ehtâ
arraízê ehpliqan lo mihmo lô temâ rúhtiqô de lô poemâ zuyô -la
rebindiqazión, una xihpa paternalihta, de lô brazerô-, qomo argunô
rahô murzianô u ehtremenyo-leonezê qe ze puen dehtrià de lô andaluzê,
entre lô qe dehtaqa una –l imploziba qe no paeze aguantà la
qonfrentazión qon la raliá. De toâ manerâ, en lô berzô ‘e Pepe
Soto, apaezen andaluzihmô bahtantê –de léziqo, fonétiqa morfolohía
i mihmo zintazi-, qomo p’abeze ganao un ranxo en aqeya oleá literaria
dialehtà i abeze qombertío en er reprezentante andalú der
mobimiento rehionalihta aqé. La
Gerra Zibí der ’36, qe frehna lâ literaturâ gayega u qatalana,
entre otrâ, marmete ahta l’ondo lâ mà debî, lâ qe bamô yamao
dialehtalê, i ehtaha a rapaterrón l’ehperimento andalú. Er tiempo
ba pazando i, en er ’76, zale un libro titulao “Coplas
de la emigración”, d’Andrés Ruiz, ehqribío en un rehihtro
aflamenqao, ar remate zon qopliyâ flamenqâ, qabalitamente andalú,
pero zin una ortografía regulà, rebiná i tahqá pa l’andalú.
Mà tarde, en lô anyô ’80, Carlos Cano z’arranqa a qantà
i, arreglao a la tradizión ‘e la qopla i a lo qe otabía iban aziendo
lô qantaorê flamenqô, ehqribe letrâ qomo la de “Verde
y blanca” u la der “Pasodoble
a Almería”, ande la lengua populà zale a flote de qontino i enqe
zea zin lô mediô ortográfiqô mà aqritibô. La
fortuna le zige dando tiza a l’andalú, i to lo mà qe ze pue ahperà
ê qe zarte andeqiera
arguna xihpa léziqo u rahô ‘e pronunciazión. Pero no unô relatô,
unô quantô de poemâ, una qomedia u tehto largo ninguno. Enzima, er
menohprezio po’r patrimonio linguíhtiqo der pueblo yano paeze abè
qonducío a penzà lô imbehtigaorê qe ziertâ qozâ ai qe no orealâ.
Azí, de toa la etapa ehta, dehe la fin la dihtaúra franqihta i ahta er
prezente, farta munxa informazión i, enq’ê fazi q’aya abío mà
duna intentona, aparte lo mentao, no ze zabe mà na. I lô linguihtâ
ehpanyolê, indamà, z’an exao p’atrà i a l’andalú ya no lo
mientan ni qomo un abla, ar día d’oi lo yaman “ehpanyó ablao en
Andaluzía”, de manera q’á qrezío la reprezión en to l’aparato
eduqatibo i en lô “mass media”. Q’uno
zepa, i a la bihta lo manqaô q’andamô ‘e datô, entre lô primerô
qe paezen gorbè a la idea d’ehqribì en andalú, arreaô qon unâ
ortografía qoerente, ehtán er Gorka Reondo, dehe Qatalunya, qe ya ar
remate lô ’80 bendía unô quaderniyô fotoqopiaô qe le merqaban a
zinqo durô, en er paziyo la Faqurtá ‘e Letrâ de l’Autònoma, i er
mihmo Huan Porrah, q’ehqribía argunô quentô –qomo er titulao “Er
mihterio ‘er gañán”, der libriyo “Bee
II”-i ehtudiô ‘e zoziolohía publiqaô en la zegunda mitá lô
’90. Lô trabahô ehtô, amà de la propuehta ortográfiqa
Porrah-Reondo i argún otro tehto ze publiqan l’anyo 2000, en er libro
“Ehkardiyea l’armáziga k’ai
hugo”, de la editorià bahqa Iralka. Trabahô
firmaô po’r H. Porrah, er G. Reondo i argunô mà, zalen tamién en
la rebihta dihità “El Adarve”,
mantenía po’r Paco García Duarte i dediqá a l’andalú.
Hueraparte lo mentao, poqâ mà qozâ qean por zità, a tento la
literatura andaluza ehqribía en la lengua nuehtra. b-
Apuntazionê zoziolóhiqâ. El
andalú a entrao en er z. XXI en mu malâ qondizionê. Ya bamô zenyalao
qe lô propiô dialehtólogô andaluzê no lo reqonozen ni qomo dialehto[7] i er mihmo G. Salvador á
yegao a afirmà q’ablà dun dialehto andalú ê d’imbezî. Lô
andaluzê, por otro lao, an pazao de zè un pueblo mayoritariamente
monolingue –porqe azuntaba la lengua ehtandâ, pero no la ablaba-, a
eyô azeze l’abío, zobretó en lâ ziudà, qon un andalú mu
erozionao por la lengua ofizià u, otabía mà peó, ablando un
qahteyano andaluzao qe lô rahô mà andaluzê azoman apenâ en lô
rehihtrô familiarê i en lô “xahqarriyerô”. Lâ
ziudà, i a tento l’ezemboruhe ehte, lâ mihmâ q’aze poqo tiempo
eran la quna lâ innobazionê i lâ elezionê dialehtalê qe dezeparaban
l’andalú der qahteyano, z’an qombertío en epizentrô dehe lô qe
ze qahteyaniza toa Andaluzía. Z’ehpanyoliza, en raliá, porqe la
normalizazión linguíhtiqa namà q’ê una parte er prozezo henerà
d’ehfatate la identiá andaluza, pa l’ehtao troqala por la q’é
mihmo otorga: la identiá nazionà ehpanyola. De na i menô á zerbío
er reqonozimiento q’azía l’Ehtatuto Autonomía[8]
i qe bia d’abeze apliqao p’aporihà una mihiya la lengua er pueblo. Lâ
qlazê mediâ i artâ z’ehtán qitando de l’andalú a hopo tendío
i, zi bemô de qreè lo q’ehqriben lô linguihtâ andaluzê, mu a
modo. Abandonan, azí, lô rahô mà “delatorê”, lô qe mà mehó
dihtingen l’andalú der qahteyano, qe zon deúro lô mà retaô po’r
zihtema eduqatibo. D’ehta manera, i zi la bizia q’á tomao er fenómeno
no ze tuerze, d’aqí a poqo, l’ablante andalú tipo zerá una
perzona ya grande, quazi zin ehtudiô, de baho nibé eqonómiqo i
abenzindá en arguna reonda ‘e lâ mà ruralê de la periferia er paí.
Ar mihmo tiempo, zupuehto q’uno ê andalú i no tiene mà abla qe la
qe tiene, la mayoría empieza a yamà “andalú” ar qahteyano eze
andaluzao qe, a la fin i ar remate, tamién z’irá a agua tapá. Qon
to i qon ezo, la qurioziá por ehte tema paeze qe ba qreziendo i qizá
q’otabía nô bage p’arrodeà er mar fario ehte der q’ehtamô fayô.
Porq’ê berdá qe, a qa bê, ai mà hente interezá i mà bereâ por
and’ehturreà la informazión. Pue zè tamién q’una xihpa ahperanza
aya zalío ‘e la hunta qe tubo lugà en Mihâ, er berano trazero,
l’anyo 2002, la Primera Hunta Ehqritorê en Andalú; un inte qe bia de
zimentà l’arranqe un qontino qolaborazionê pa qe l’andalú no
pierda la úrtima probaliá ‘e daze un largo boletío por la Ihtoria. Lô
trê díâ de Mihâ, por mà qe no zirbieran pa debantà una agrupazión
permanente, ni mihmo un aquerdo a tento la ortografía, zi q’an tenío
la birtú de mohtrà er dehqonzierto en er q’ehtamô lô andaluzê i,
a la bê, por zuerte pa to’r mundo, la ganâ d’exà lu en ehte
azunto i yebà palante l’andalú qon to l’ehfuerzo qe ze pueda i qon
toa la guena amigé pozible. Menehté qe zea azí i, enqe nunqa báyamô
a ehtà ziertô der to, er ziglo XXI no zea er de l’ehfarate mizerable
i finà d’ehta umirde abla neolatina. Gorka
Reondo Lanzâ. (Gorka
Redondo Lanzas). Lizenziao
en Filolohía Qláziqa. Profezó de I.E.S. “Cavall Bernat” de Terrassa. [1] G. Salvador, en deqlarazionê a la prenza, a tento er “Congreso del Habla Andaluza” i l’artíqulo d’é “Justificación de la dialectología”, en lâ ahtâ der qongrezo, pp. 43-52. Sevilla, 1998. [2] Vid. NARBONA/CANO/MORILLO, El español hablado en Andalucía”, pp. 205 i 238. Barcelona., 1998 [3] Vid. ARIZA, M. “Fonética y fonología del andaluz. Perspectiva diacrónica y sincrónica”, en “Actas del Congreso del Habla Andaluza”, pp. 123-161. NARBONA, A./ROPERO, M. eds., Sevilla, 1998. [4] TORRES MONTES, F. “La lengua de la “Infancia de Jesu-Christo””, p. 111. Almería, 1998. [5] En AHUMADA, I. Estudios de lexicografía regional del español. Jaén, 2000. [6] Vid. ALVAR, M. “Hablas meridionales: el andaluz. La literatura dialectal” en Enciclopedia de Andalucía, vol. IV, pp.1870-1886. [7] Vid. NARBONA/CANO/ MORILLO, “El español hablado en Andalucía”, Ariel, Barcelona, 1998. [8] Vid. Estatuto de Autonomía de Andalucía (Artículo 12. 3. 2º). |